Rok 2023 został ogłoszony Rokiem Mikołaja Kopernika. Przypada w nim 550. rocznica urodzin tego wielkiego Polaka i 480. rocznica jego śmierci.

Mikołaj Kopernik jako „wielozawodowiec”. Współczesny świat oczekuje od człowieka nieustannego doskonalenia się i wzbogacania swojej wiedzy i umiejętności. Nie wiadomo nigdy, ile razy w ciągu swojego życia każdy z nas zmieni pracę lub zawód. Jakie umiejętności zdobyte w szkole, kształcone na różnych przedmiotach, przyczynią się w przyszłości do osiągnięcia sukcesu zawodowego. Historia uczy, że w dawnych czasach również ceniono i darzono zaufaniem ludzi o szerokich horyzontach, powierzano im odpowiedzialne zadania, ponieważ posiadali wiedzę i potrafili ją wykorzystać w praktycznym działaniu. Przykładem może być Mikołaj Kopernik. To człowiek renesansu. Współcześnie powiemy, że był polihistorem, tzn. miał rozległą wiedzę z wielu różnych dziedzin i znajdował dla niej zastosowanie na co dzień.

Zajmował się takimi naukami, jak: astronomia, fizyka, medycyna, prawo, matematyka, geografia i ekonomia. Był sekretarzem, kanonikiem, filozofem, kartografem, posłem, dyplomatą.

Poniżej zaprezentuję niektóre role, jakie pełnił Mikołaj Kopernik. Zachęcam czytelników do głębszych studiów nad podjętymi zagadnieniami.

Mikołaj Kopernik jako kanonik

W 1496 r. Mikołaj Kopernik studiował w Bolonii prawo kanoniczne, rok później został kanonikiem (urzędnik kościelny) fromborskim. W tym czasie kanonicy często nie mieli święceń kapłańskich, dlatego obowiązki związane ze służbą wypełniali za nich wikariusze. A czym zajmował się Mikołaj Kopernik we Fromborku? Od 1501 do 1543 r. opiekował się ołtarzem w katedrze noszącym imię św. Wacława (obecnie Świętego Krzyża).

 

Brał udział w posiedzeniach kapitulnych i posiedzeniach generalnych kapituły, sprawował funkcję kanclerza, jak również najwyższy urząd kapituły – był administratorem. Należał do grona najbardziej kompetentnych i godnych konfratrów, okazał się również najbardziej pracowity. Był wizytatorem, zarządzał kasą aprowizacyjną i katedralną, rozpatrywał skargi poddanych i sprawował urząd do opieki nad egzekwowaniem testamentów. Zajmował się również kontrolowaniem stanu gospodarczego posiadłości i obronnego warowni fromborskiej.

W latach 1520–1521 wybuchła wojna z Krzyżakami. W pierwszym roku, jako administrator, obronił zamek w Olsztynie, co przyczyniło się do zawarcia rozejmu z wielkim mistrzem Albrechtem von Hohenzollernem (siostrzeńcem króla Zygmunta I Starego). W tym samym roku brał udział w poselstwie do wielkiego mistrza krzyżackiego w sprawie zwrotu zagarniętego przez Krzyżaków Braniewa.

 

Mikołaj Kopernik, sprawując urząd administratora dóbr kapituły (który miał swoją siedzibę w Olsztynie) w latach 1516–1519, dokonał około 60 wyjazdów lokacyjnych na wieś, zasiedlając osadnikami puste ziemie kapituł.

Mikołaj Kopernik jako astronom

W 1543 r. w Norymberdze ukazało się najważniejsze dzieło Mikołaja Kopernika De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich), według którego Słońce znajduje się w centrum Układu Słonecznego, a planety krążą wokół niego. W latach 1513–1516 uczestniczył w pracach związanych z reformą kalendarza juliańskiego. W oparciu o dokonane badania stwierdził, że długość roku zwrotnikowego wynosi 365 dni.

 

Mikołaj Kopernik jako matematyk

Kopernik nie był matematykiem, lecz tę dziedzinę wiedzy wykorzystywał w swojej pracy. W astronomii szczególnie interesowały go zagadnienia trygonometrii sferycznej i płaskiej. W swoim największym dziele wyjaśnił i wykorzystał poniższe twierdzenie, które dziś nazywamy twierdzeniem Kopernika:

Jeśli wewnątrz okręgu toczy się okrąg o promieniu dwa razy mniejszym, to dowolny ustalony punkt mniejszego okręgu będzie się poruszał prostoliniowo po średnicy tego większego.

Twierdzenie to zostało odkryte przynajmniej dwukrotnie wcześniej, lecz Kopernik o tym nie wiedział.

Mikołaj Kopernik przewidywał również użyteczność nauk matematycznych w medycynie. Widzimy dzisiaj, jak słuszne były jego założenia, patrząc na różnorodne raporty medyczne i ich wykorzystanie do diagnozowania i prognozowania zdarzeń medycznych.

Mikołaj Kopernik jako lekarz

Studia medyczne Kopernik ukończył w Padwie w 1506 r., uzyskując prawo wykonywania praktyk lekarskich. Leczył współczesnych mu biskupów warmińskich, kanoników fromborskich i ich rodziny, niektórych członków swojej rodziny oraz ubogich.

Był on lekarzem praktykiem. W swojej działalności lekarskiej opierał się na wiedzy i  doświadczeniu, doceniał zasoby przyrody oraz wiedzę ludu. Nie był zwolennikiem leków opartych na substancjach trujących lub zwierzęcych (żaby, węże, nietoperze itp.).

W czasie zarazy panującej w Olsztynie Kopernik badał jej przyczynę i odkrył, że ludzie spożywają chleb, który był przechowywany w niewłaściwych warunkach. Odkrycie to i wprowadzenie w życie wniosków powstrzymało rozwój zarazy.

W tamtych czasach Mikołaj Kopernik był jednym z najbardziej znanych lekarzy w Prusach Królewskich.

Znany jest portret Mikołaja Kopernika z konwalią. W średniowieczu kwiat ten był symbolem wiedzy i sztuki medycznej.

Współcześnie we Fromborku możemy zwiedzać muzeum, które powstało w miejscu dawnego szpitala pod wezwaniem Świętego Ducha. Pomimo że Kopernik raczej tam nie pracował, możemy zapoznać się z ówczesnymi poglądami medycznymi i sposobami leczenia. Obok budynku znajduje się niewielki ogród zielny. Muzeum zostało zachowane w niezmienionej formie od XVII w.

Mikołaj Kopernik jako kartograf

Sporządził w latach 1510–1512 mapę Warmii i zachodnich granic Prus Królewskich przeznaczoną na zjazd rady królewskiej w Poznaniu. W 1526 r. współpracował z Bernardem Wapowskim przy sporządzaniu mapy Królestwa Polskiego i Litwy.

Mikołaj Kopernik jako prawnik

W 1496 r. Kopernik rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie w Bolonii, gdzie studiował prawo kanoniczne i rzymskie. Cztery lata później odbył praktykę prawniczą w kancelarii papieskiej w Rzymie, a w 1503 r. w Ferrarze uzyskał tytuł doktora prawa kanonicznego.

Zdobytą wiedzę wykorzystywał w  działalności publicznej, dyplomatycznej  i naukowej, także przy sprawowaniu różnych funkcji administracyjnych, np. administratora dóbr kapituły, urzędnika odpowiedzialnego za nadzór nad wykonywaniem testamentów, kanclerza, wizytatora.

Mikołaj Kopernik jako ekonomista

W 1522 r. na zjeździe stanów Prus Królewskich w Grudziądzu wygłosił Traktat o monecie zawierający projekt reformy systemu monetarnego w Prusach. Projekt sporządził Kopernik na zlecenie króla Zygmunta Starego. Teorie związane z obrotem pieniądza stawiają myśl Kopernika na poziomie współczesnej światowej teorii ekonomicznej.

W 1526 r. w Rozprawie o biciu monety sformułował prawo znane dzisiaj w ekonomii jako prawo Kopernika-Greshama, które głosi, że „pieniądz gorszy wypiera lepszy”. Pieniądz musi pełnić trzy podstawowe funkcje: pośredniczyć w wymianie, być miernikiem wartości oraz stanowić środek płatniczy. Według Kopernika moneta musi zawierać pewną ilość złota lub srebra, czyli powinna prezentować ściśle określoną wartość.

Uważał, że ceny towarów powinny odzwierciedlać zawartość kruszcu w monecie. Proceder zmniejszania go – stosowany przez niektórych władców – nazywał spodleniem. Zdaniem Kopernika praktyki stosowane przez tych władców powodowały wzrost cen złota i srebra, a w konsekwencji wzrost cen towarów. Takie zjawisko współcześnie nazywamy inflacją.

Rękopis Rozprawy o biciu monety znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.

Mikołaj Kopernik był także autorem traktatu Olsztyńska taksa chlebowa. Miał on uzależniać cenę pieczywa od ceny pszenicy i żyta oraz ciężaru wypieczonego z tego zboża chleba. Traktat miał być przestrzegany w Olsztynie, Lidzbarku Warmińskim i innych miastach Warmii. Jego rękopis zrabowano w XVII w. w czasie potopu szwedzkiego.